Chân dung Hải Thượng Lãn Ông do Nguyễn Thành Trung tạc

Dò tìm hình chân dung đại danh y Hải Thượng Lãn Ông - Lê Hữu Trác (1724 – 1791)– có tài liệu ghi 1920 – 1791 -chỉ thấy vài hình và tượng do các họa sĩ, điêu khắc tưởng tượng ra và tạo nên. Cách đây hơn một năm, trong chuyến hành trình xuyên Việt, khi đi ngang Hà Tĩnh tôi có đến viếng mộ ông. Đọc qua sơ lược tiểu sử của ông, theo suy nghĩ của mình, tôi tưởng tượng ra một ông tổ ngành Đông y Việt Nam.

Ông sinh ra tại tại thôn Văn Xá, làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, tỉnh Hải Dương.Khi ông hơn 20 tuổi đã nghiên cứu binh thư, võ nghệ và tham gia quân đội. Nhưng chỉ 5 năm sau ông, trong bối cảnh triều đình bệ rạc, ông đã cởi giáp về quê. Là người ham học nên về quê ông tiếp tục đèn sách. Do một duyên may, ông được lương y Trần Độc người Nghệ An, là bậc lão nho, học rộng biết nhiều nhưng thi không đỗ, trở về học thuốc đã truyền cho ông những kiến thức quan trọng về nghề thuốc. Sau đó, ông tiếp tục nghiên cứu sâu rộng về môn này và viết nên bộ "Y tôn tâm lĩnh" gồm 28 tập, 66 quyển bao gồm đủ các mặt về y học: Y đức, Y lý, Y thuật, Dược, Di dưỡng. Phần quan trọng nữa của bộ sách phản ảnh sự nghiệp văn học và tư tưởng của ông.

Sinh thời, ông đã chữa khỏi nhiều căn bịnh nan y, tiếng tăm lẫy lừng. Đã từng vài lần vào kinh chữa bệnh cho vua chúa và được giữ lại, được triều đình ban bổng lộc... Nhưng bản thân là con người cương trực, không ham mê danh vọng tiền tài... ông thường lấy cớ sức khỏe yếu kém để tìm cách trở về quê nhà. Tuy vậy, ông phải phục vụ trong triều đến hơn 60 tuổi.

Ông mất năm 1791 tại Hương Sơn, Hà Tĩnh, thọ 71 tuổi. Ông để lại nhiều tác phẩm lớn như Hải Thượng y tông tâm lĩnh (28 tập, 66 quyển) chắt lọc tinh hoa của y học cổ truyền, được đánh giá là công trình y học xuất sắc nhất trong thời trung đại Việt Nam và các cuốn Lĩnh Nam bản thảo, Thượng kinh ký sự không chỉ có giá trị về y học mà còn có giá trị văn học, lịch sử, triết học...