Những loài tre, trúc… làm kiểng, cảnh ở Mỹ ngày nay, thế còn ở đất Việt thì sao?

Chúng tôi đã mục kích bụi tre khổng lồ (có hình đăng trước đây ở Hoa Cảnh số …) của vuờn tư nhân Huntington Library thành phố Los Angeles, Nam Ca Li, Mỹ, chưa hề thấy ở đâu to, cao, rộng như vậy cả, kể cả những rừng tre miền Đông Nam phần và Tây nguyên (chúng tôi đi lạc nữa ngày, dù chỉ loanh quanh hầu như dậm chân tại chỗ, vào năm 1955, khi thám hiểm đất đỏ hay sau 1975 ở các khu tre rừng hoang dã Phi Châu Nhiệt đới vùng  lưu vực sông Congo).

GS Phạm Hoàng Hộ đã kiểm kê hai họ phụ Bambuseae Bambusoidae, thuộc họ hòa bản Gramineae (còn gọi là Poaceae} phân chia ra làm 126 lòai, dưới nhiều tên hay lẫn lộn, trùng nhau, ở nhiều địa phương như tre, trúc, sặt, le, hóp, mạy, mô hô, Oung–thaong, lôi, trãi… hay thêm vào từ tre như tre lồ ô, tre mạnh tông, tre tầm vông, tre mỡ, tre lục bình, tre gai, tre là ngà, tre ống điếu, tre tàu, tre xiêm, tre tiêu, tre đá ..,  từ le như le lông trắng, le cam, le nhất liên …, mạy như mạy sang, mạy bông, mạy cuớc, mạy cái, mạy hộc…  trúc( hay trước ) như trúc bắc, trúc đại, trúc bồng, trúc vàng, trúc đen, trúc vuông, trúc lùn v.v….  Các lòai dùng làm kiểng là trúc lùn Sasa humilis Cam, trúc Nhật Sasa japonica Mak . , trúc vuông Tetragonocalamus quadrangularis Nak, trúc vàng (hay làm cần câu) Phyllostachys aurea Munro, tre ống điếu Bambusa ventricosa McClure, trúc bạch Bambusa glaucescens Sieb.

Ngày nay, hội cây kiểng họ tre ở Mỹ -American Bamboo Society kiểm kê ra được hơn 1200 dạng tre, trúc…, tai các nhà vườn hội viên, không kể đến các dạng đột biến và và những lòai phụ chưa được định danh.  Tre trúc…. thường là một nhóm cây nhiệt đới hay bán nhiệt đới. Tre, trúc được nâng niu ở Mỹ, không những là để làm hàng rào, phên dậu sống cho riêng tư khỏi bị quấy nhiễu (bên ta còn bảo vệ cả làng, sau lũy tre xanh …), hay được thanh tịnh, yên lặng, tuy cành cao vút cong vòng cùng lá có thể xào xạt nhè nhẹ ngay cả trên một gia viên nhỏ bé nhất đô thị, mà còn nhờ tre trúc đa dạng kinh ngạc. Các giống ngọai xa lạ có thân đen, nâu, tím, cam, vàng ….Thân còn sọc, lấm tấm hay vẽ như các hình vỏ rùa, có khi mỏng như bút chì, có khi đặc ruột, to làm cột giây thép được. Trên vài lòai, lá có lông như đăng ten vậy. Vài loài khác lá lại dài 60cm, rộng cả bàn tay.  Cơ hội tre trúc làm cây kiểng nhiều đến tận trời xanh, nhưng tiếc thay ở Mỹ, gía các cây kiểng này cũng cao ngất như vậy. Theo Bob Dimattia, còn có tên là Bob Tre – Bamboo Bob, một tay sưu tập, nhân giống và bán cây ở trị trấn Vista Nam Cali, (nơi có một đôi vợ chồng Việt Kiều, cả hai nguyên là kỹ sư Nông lâm Súc, từ lâu trồng trái thanh long thành công) , môt chậu cây tre vỏ rùa, thể tích 20 lít, bán 9,000 đô la Mỹ. Giám đốc Hội Cây Kiểng họ Tre Mỹ, mua một cây tre thân đen, chỉ có hai nhánh trong chậu giá 1200, để bổ sung bộ sưu tập.  Say mê tre chắc chắn sẽ trưng bày tòan vẹn, ngày 16 tháng 9 năm 2006, khi Hội cây kiểng họ Tre, sẽ bán cây ở vườn Thực vật Quail, thị trấn Encinatas.  Vườn này bán cây tre hai lần mỗi năm, thường hút dẫn 1,000 người sưu tập,  từ khắp nơi Hoa Kỳ đến tìm kiếm những cây mẩu tre trúc xa lạ nhất .

Vì quá nhiều thứ giống bán ở các vựa cây hay trên đường trực tuyến – on line, cho nên không lạ gì nhiều nhà vườn điên tiết. Tre có thể mọc thẳng hay cong, từng cụm, khóm, bụi tròn trịa hay vuông vức. Mắt  tre – nodes, nối các lóng, đốt thân, có thể bằng phẳng, hình quả đấm, hoặc hình kim cương nữa. Nhưng thảo luận về tre, trúc phải bắt đầu luôn luôn bằng danh tiếng xấu (xú danh) của tre, trúc.  Các bụi tre, bụi trúc rất xâm lấn và đôi khi làm mất luôn cả vườn gia thất, khi đem trồng trong vườn một chậu tre, chỉ có 20 lít thể tích.  Trồng trong đất 3 năm là tre có thể chiếm trọn vườn hay ngự trị, xâm lấn qua vườn láng giềng rồi. Ở CaLi, hai lòai tre phổ biến nhiều nhất đã phụ thêm làm ra xú danh này. Đó là lòai trúc vàng – golden bamboo (Phyllostachys aureus) và lòai trúc đen – black bamboo ( Phyllostachys nigra) kể trên.  Cả hai đều có ngó (thân bò) – runners, là những lọai trồng được ở xứ ôn đới, các nhà sưu tập Âu Mỹ cho rằng có chu trình tăng trưởng 3 năm: Năm đầu ngũ yên (miên trạng), năm thứ hai bò lan và năm thứ ba thì nhảy vọt. Các căn hành –  rhizomes, nghĩa là các thân dự trữ thức ăn dinh dưỡng mọc dưới đất, có thể lan xa mau lẹ, không ai dò ra, trước khi lộ chồi (măng)ra trên mặt đất .

Tình trạng này không xảy ra với các cụm tre, trúc nhiệt đới hay bán nhiệt đới. Các cụm tre này cư xử lịch sư. Căn hành của chúng mọc gần gốc cụm, bụi, trước khi đâm măng (chồi) nới rộng bụi thành vòng tròn. Chúng nhân nhanh chóng, mọc cao trên 30m, đường kính thân đến 25-27cm.  Jim Rehor, một cán sự điện nghĩ hưu, ở thị trấn Chino Hills, say mê tre trúc cách đây 10 năm, hiện có đến 200 loài đang mọc lên, trên hàng trăm chậu gỗ 20-100 lít. Ông đã tặng cho Vườn Bách Thảo, Sưu tập Cây - Arboretum quận Los Angeles nhiều tre trúc,  trong đó phải kể tới một loài trúc Ấn đô, hiếm hoi và đắt tiền mọc cao duyên dáng, cụm thân cao 10m màu đen, vòng cong xuống đường dài hầm tre công viên. Chính Rehor đã cung cấp các giống tre trúc cho Việt Kiều Đổ An trồng ở gia viên nhỏ, thi trấn Garden Grove, gần Tiểu Little Sàigòn, quận Cam CaLi. Đó là sáu bụi tre trúc khổng lồ, kể cả lòai nhiệt đới phổ thông nhất ở đây: Bambusa beecheyana, bên ta gọi là tre beechay, lọai tre cao, lóng bọng ruột, không gai, tìm thấy ở vùng Ba Biên Giới Lào -Việt- Miên, Đắc Lắc, Đà Lạt hay trên bờ cát cao độ từ 500-1500m nước nhà; hay lòai tre cao giá nhất là tre Mạnh tông Dendrocalamus asper, mọc nhanh, thân đen, cao đến gần 35m. Tre Mạnh tông, tiếng Anh là Rough Bamboo, cũng là tre rất to, thân có lông sát như nhung hoe, măng to với bẹ đầy lông hoe, tên cũ là B. asper Schult, hay D. flagellifer Munro, nước ta khai thác trồng  lấy măng to nhất nước. Tre Mạnh tông ở Nam Ca Li, khi mới rời chậu ươm đem trồng,  chỉ nhỏ  bằng cây bút chì, nhưng sau 2 năm, đã mọc ra 30 thân to lớn, đáng kinh ngạc. An nói, chỉ tay một đọt măng đã cao 4m, bí mật thành công là phải tưới hàng ngày, xới tơi đất và phủ lá làm chất mục, hầu cung cấp đủ  silica cho tre mọc tốt . An thích nhất là loài tre nhập từ Việt Nam qua đây: Mạy – Dendrocalamus  giganteus Munro, tên Anh là Tre Rồng – Dragon Bamboo, lá dài đến  50cm, nguồn gốc  châu thổ sông Củu Long, vùng quê quán gia đình An rời bỏ  năm !975. Bên Việt Nam, Mạy cao đến 35 m, lóng rộng 25cm, không lông, màu lục mốc mốc, đáy thân không nhánh, lá phiến to và rộng. Ed Rey ở Montebello, khi nhận gia tài cha mẹ để lại, đem trồng trong gia viên đầy tre trúc, ông thích từ khi còn thơ dại, thay cho những cây trái chùm bao - nhãn lồng -lạc tiên (passion fruit) và sung tây ngọt (fig). Trước tiên, Rey mua các ngó – thân bò và vài khóm, bụi tre trúc, gồm có loài làm kèo, rầm, gổ khổng lồ - giant timber bamboo (chưa thấy liệt kê ở Việt Nam) Bambusa oldahmi. B. oldami nay bị tập hợp lại trong chậu và bị thay dần  bằng một tá lòai tre trúc xa lạ khác, như tre liễu rũ nhẹ nhàng Mexico Otatea acuminate aztecorum, tre đen Timor Bambusa lako, bụi tre hình chữ V, tre thường dân Bambusa Vulgaris, thứ giống “ Vittata “còn có tên Anh là  tre vàng kim Hạ Uy Di- golden Hawaiian bamboo, lóng thân sọc xanh và soc vàng và D. asper, khi trồng, thân chỉ bằng ngón tay, nay sau 4 năm đã có vài tá thân đen cao trên 10 m. Rey cho biết là tre này sẽ cao 18-20 m.

Vài điểm đáng chú ý khi sưu tập tre làm cây cảnh kiểng ở Âu Mỹ

Thứ nhất là tốc độ tăng trưởng, nhiều lòai, thứ giống tre trúc mọc cao thêm mỗi ngày 60cm, ở điều kiện tối hảo, dù ít cần nhà vườn chăm sóc đặc biệt. Rất khó mà giết chết một bụi tre.  Trung Quốc mệnh danh tre, trúc là cỏ sắt – ironweed; có nghĩa là tre trúc sẽ mọc lên sau khi mọi thực vật khác đều đã chết hay biến mất đi.  Tiếc thay, sau khi vào chu trình nở hoa (trổ bông) một lần duy nhất suốt đời sống, không còn cách nào cứu vãn bụi tre trổ bông. Mỗi cây tre đều chứa chấp bên trong một đồng hồ chạy hàng chục năm, có khi cả thế kỷ hay lâu hơn nữa. Đó là lý do G.S Phạm hòang Hộ, khi kiểm kê tre trúc Việt Nam, đã ghi thêm chi tiết từ năm nào những lòai tre chưa thấy nở hoa? , như trúc – hóp Bambusa tuldoides, thường trồng làm cần câu, tác giả  chưa nghe thấy trổ bông từ 1940  cho đến khi sách xuất bản năm 2003. Khi một lòai nào đó vào chu trình trổ bông, hầu hết các bụi tre cùng lòai cũng ra hoa và làm ra một số lượng hột tre rất lớn cùng lúc, có khi trong nhiều năm. Tiến trình này có tên là trổ bông (nở hoa) hợp đàn. Các nhà khoa học vẫn chưa hiểu biết cặn kẻ, vì lý do nào phần lớn tre lòai này lại chết đi. Điều này rất lạ, vì chưa có lòai thực vật nào lại như thế cả.

Tuy nhiên chết đi thì các chủ nhân gia viên bị tre xâm chiếm không cho là xấu đâu.  Tim Phillips, nguyên giám đốc Vườn Bách thảo Quail nay là quản trị viên của vườn Sưu tập Cây quận Los Angeles, biết nhiều cách giết tre hay ít nhất là kiểm sóat tre quá xâm lấn. Một ngó thân bò, có thể chiếm trên 1000m2, ép hư những loài tre hay loài cọ -palms khác. Có ba cách chận đứng nó: cắt nó tận gốc, để nó mọc độ 1m, rồi dùng thuốc diệt cỏ dại giết nó. Tiến trình này phải áp dụng 3 lần. Phải kiên nhẫn với bụi tre. Phải giết mòn nó dần dần.  Bạn có thể thử dùng rào cản – barrier  plastic hay xi măng cản nó mọc lan.  Đào một hố rảnh và đổ vào đó 90 cm bê tông làm rào cản v.v… 

Nước ta cũng nên lập hội nhà vuờn trồng tre làm kiểng đặc thù nước nhà như hội Hoa Lan , hội hoa mai kiểng, hội xương rồng cactus …đã có v.v… , như ông Lê Trọng Huyền đã giới thiệu tre vàng đất Việt, Hoa Cảnh số 10,  năm 2004 ! (sẽ tiếp bằng những công dụng ít biết của tre như tuyễn chọn các lọai măng ngon, cao năng, măng đóng hộp xuất khẩu, tre làm khăn bông, khăn trải giường, ngoài việc làm giấy, làm vật dụng, vật liệu  thông thường đã biết.)

Còn tiếp....